Açık Erişim Yayın Modelleri ? Gold, Green, Diamond ve Hibrit
Açık Erişim Neden Yükselişte?
Son 10 yılda akademik yayıncılık hızla açık erişime doğru evrilmektedir. Plan S, cOAlition S ve TÜBİTAK gibi fonlayıcılar proje çıktılarının açık erişim olmasını zorunlu kılmaya başlamıştır. Açık erişim makaleler ortalama %18-30 daha fazla atıf almakta, bu da doçentlik puanlamasında dolaylı avantaj sağlamaktadır.
Gold Open Access
Makale derginin web sitesinde anında ücretsiz erişime açılır. Yazar APC (Article Processing Charge) öder. Fiyat aralığı: 500-5.000 USD (dergi prestijine göre). MDPI, Frontiers, PLOS gibi yayınevleri tamamen Gold OA modeliyle çalışır. Avantaj: Anında erişim, yüksek görünürlük. Dezavantaj: Yüksek maliyet.
Green Open Access (Self-Archiving)
Yazar, makalenin hakem değerlendirmesinden geçmiş versiyonunu (postprint) kurumsal arşive veya preprint sunucusuna yükler. Dergi embargo süresi uygulayabilir (genellikle 6-24 ay). Avantaj: Ücretsiz! Dezavantaj: Embargo süresi. Platformlar: ResearchGate, Academia.edu, üniversite kurumsal arşivi, arXiv, SSRN.
Diamond/Platinum Open Access
Ne okuyucu ne yazar ödeme yapar ? dergi tamamen ücretsizdir. Genellikle üniversiteler veya dernekler tarafından fonlanır. TÜBİTAK DergiPark platformundaki çoğu Türk dergisi bu modeldedir. Doçentlik puanı açısından dezavantaj yok ? indekse göre puanlanır.
Hibrit (Hybrid) Model
Geleneksel abonelikli dergide yazar ekstra APC ödeyerek kendi makalesini açık erişim yapabilir. Elsevier, Springer, Wiley'ın çoğu dergisi bu modeli sunar. Fiyat: 2.500-4.000 USD. Eleştiri: "double dipping" ? dergi hem abonelik hem APC alır.
Strateji Önerisi
Bütçeniz varsa: Gold OA ile Q1/Q2 açık erişim dergiye gönderin ? atıf avantajı büyük.
Bütçeniz kısıtlıysa: Geleneksel dergide yayınlayıp Green OA ile ResearchGate'e postprint yükleyin ? ücretsiz ve etkili.
Türk dergilerinde: DergiPark üzerindeki Diamond OA dergiler hem ücretsiz hem TR Dizin puanlı.
